NẮNG TRONG LỜI CA CỦA PHẠM DUY
Ca từ trong nhạc Phạm Duy có đủ bốn mùa, có cả trăng, gió; có cả nắng,
mưa. Nắng trong lời ca của Phạm Duy thật đa dạng, biểu lộ nhiều sắc thái biểu cảm
cho người nghe nhiều suy tưởng.
Trước tiên là nắng trong tuổi mới lớn. Tuổi mới lớn có khác chi nắng mới
mùa Xuân. Nắng trong tuổi mới lớn nhẹ nhàng biết bao. Đó là nắng mùa Xuân dịu
dàng sưởi ấm ngôi nhà xanh, đồi cỏ non mềm mướt. Đó còn là nắng vừa lên rung
theo đàn bướm vàng đùa bay trong tiếng đàn cho “Bé”. Nắng sưởi ấm lòng và đem
niềm vui cho “Bé”, cho “Bé” tin yêu cuộc đời. Nắng như tiếng nhạc rộn ràng theo
lòng “Bé”ngoan hiền:
Một sáng mùa Xuân nắng soi trên đồi
Nắng đã lên rồi bên mái nhà vui
Nắng đã lên cao ươm vàng ngọn cỏ
Nắng sẽ tô hồng cuộc đời bé ơi!
Bé cảm ơn bằng nụ cười rất tươi
Vẫy chào anh về, xuống đồi xa xôi…
(Bé, Cây Đàn, Ngôi Nhà Xanh,
Đồi Cỏ)
Tuổi mới lớn mượn nắng để tôn lên cái đẹp hiền dịu. Còn gì đẹp bằng vào
một chiều nắng đẹp, cô bé tròn trăng mặc chiếc áo màu xinh xắn để mọi người phải
ngước nhìn. Nắng chiều làm cho phố đẹp hay cô bé khiến cho phố xôn xao? Nắng
hòa vào cô bé. Cô bé reo vui cùng nắng khiến ai cũng nhìn theo cái dáng tiểu
thơ như mây hồng hương thơm thành sắc:
Xin cho em, một chiếc áo màu
Cho em đi nhẹ trong nắng chiều
Một chiều nhiều người theo
Ở ngoài đường, trên phố
Và lòng người như áo phất phơ.
(Tuổi Ngọc)
Những cô gái thường làm đẹp khi vuốt tóc làm duyên. Và nắng lại góp phần
làm đẹp thêm. Trong nắng, mái tóc nồng xanh mềm, như dòng suối mượt mà ôm ấp bờ
vai càng tô thêm vẻ duyên dáng thần tiên cõi mộng:
Xin cho em một mớ tóc dài
Cho em phơi ngoài hiên nắng rọi
Rụng một vài sợi thôi
Còn lại một con suối
Dòng mượt mà buông xuống chùm vai.
(Tuổi Ngọc)
Là con gái ai không làm duyên làm dáng? Con gái làm duyên làm dáng bất kể
nắng, mưa. Và kể cả không cần mưa, nắng các cô vẫn cứ làm dáng làm duyên. Không
có nắng và cả không rượu mời, lòng các cô vẫn nóng cháy, má các cô vẫn bừng bừng,
mắt các cô vẫn long lanh, môi nóng như mặt trời hồng đang tuổi lớn:
Hôm nay em đi trời không có nắng
Nhưng sao đôi má em lại bừng bừng
Nơi em đi qua lửa không bốc cháy
Nhưng sao đôi má em như người say
Em không hung hăng giận, hay tức tối
Em không biết uống ly rượu người mời
Đôi khi em đi hạt mưa giăng lối
Nhưng sao môi mắt em như mặt trời.
(Tuổi Hồng)
Tuổi mới lớn đâu chỉ có niềm vui. Mà còn có chút buồn vu vơ, vô cớ qua
những ngày tháng vắng tiếng cười nói trên sân trường. Chỉ có hoa phượng rơi rơi
buồn bên góc phố cùng với tiếng ve như khúc nhạc sầu mùa hạ. Nỗi lòng con gái mới
lớn như đường tơ trong vạt nắng chiều chờ đợi chút bình yên:
Ngày tháng Hạ, nơi rừng rú
Trên cánh đồng hay Thủ đô
Buồn kéo dài như đường tơ
Vạt nắng chiều vẫn còn chờ.
(Ngày Tháng Hạ)
Tiếp đến, là nắng trong cuộc sống. Ai cũng biết nắng nuôi cuộc sống muôn
loài, trong đó có cây lúa trĩu nặng hạt vàng. Một thời nghe Thái Thanh ca bài Gánh Lúa, tôi như thấy trước mắt mình hiện
lên đoàn người gánh lúa nhịp nhàng lúc rạng đông, khi nắng vừa lên. Tôi như thấy
những bà mẹ quê phơi thóc dưới nắng vàng dòn, góp sức già nuôi dân:
Rung rinh, rung rinh, gánh lúa rung
rinh
Sức già mà còn nhanh, còn nhanh
Thóc bà phơi nắng, lúa nhà tôi gánh
Hai vai đem sức nuôi toàn dân.
Hoặc trong một bài hát khác, cũng hình ảnh bà mẹ chờ nắng lên phơi lúa:
Trời mưa, trời mưa ướt áo mẹ già
Mưa nhiều, mưa nhiều càng tươi bông
lúa
Trời soi, trời soi bốc khói sân nhà
Nắng nhiều, nắng nhiều thì phơi lúa
ra.
(Bà Mẹ Quê)
Phạm Duy viết về quê hương đâu chỉ là con đò, bến sông, nụ cười cô bé
xinh, khói lam chiều, mái tóc sương của mẹ mà còn có cả nắng im lìm lúc trưa với
những con trâu hiền lành nằm yên bình như mơ mộng:
Quê hương ơi! Bóng đa ôm đàn em bé
Nắng trưa im lìm trong lá
Những con trâu lành trên đồi
Nằm mộng gì? Chờ nghe tôi thổi khúc
sáo chơi vơi.
(Tình Hoài Hương)
Nắng quê hương còn được Phạm Duy miêu tả theo bước chân người thương
binh trong ngày về lại quê nhà với mẹ già, sống bình yên bên người vợ hiền
lành:
Ngày trở về, anh bước lê
Trên quãng đường đê đến bên lũy tre
Nắng vàng hoe, vườn rau trước hè cười
đón người về.
(Ngày Trở Về)
Trong một bài ca khác, Phạm Duy viết cũng có nắng. Nắng trở thành không
gian – thời gian cho những cuộc tình, cho khát vọng, thương yêu, cho cả Đức Tin
để tâm hồn được ngơi nghỉ:
Tìm nhau trong hoa nở
Tìm nhau trong cơn gió
Tìm nhau trong đêm khô hay mưa lũ
Tìm nhau khi nắng đổ
Tìm nhau khi trăng tỏ
Tìm nhau như chim mộng tìm người mơ…
(Tìm Nhau)
Nắng như đeo bám với người nông dân trên đồng ruộng. Người dân nghèo đâu
dễ gì thoát được cảnh “một nắng, hai sương”. Người nông dân đội sương, đội nắng
để mà tồn tại. Yêu người dân cày, Phạm Duy yêu luôn cả cái nắng khổ:
Tôi yêu bác nông phu
Đội sương nắng bên bờ ruộng sâu
Vài ngàn năm đứng trên đất nghèo
Mình đồng da sắt không phai màu.
(Tình Ca)
Cũng như các văn nghệ sĩ khác, Phạm Duy dùng hình ảnh nắng như một hình ảnh
ẩn dụ nói về lý tưởng của mình. Những người chiến sĩ ra tiền tuyến, không quản
ngại khó khăn, nguyện hiến dâng máu xương cho Tổ quốc cũng vì lý tưởng độc lập,
tự do. Lý tưởng ấy muôn đời vẫn vậy, vẫn sáng soi tâm hồn người ra trận:
Khói hôn hoàng xuống men rừng
Qua con sông khuất ngàn nẻo thương
Trăng non dị thường, ngựa tung vó bước
Hiu hiu, lá rơi lối mòn tuyết sương
Sao băng trên vòm, mong qua đêm buồn
Là ánh nắng đến, sáng soi tâm hồn.
(Đường Ra Biên Ải)
Vẫn là hình ảnh ẩn dụ, nhưng nắng ở đây có ý nghĩa khác. Nắng là người
tình muôn thuở từ trăm năm, bốn mùa vẫn khát khao nhau theo cuộc hóa sinh:
Người từng là nắng mùa Xuân
Đã dắt em đi trên đường trần
Đã vuốt ve em trong Hạ mềm
Rồi lạnh lùng Thu đến… lìa em
Người trở thành cây mùa Đông
Lá úa rơi vun cao cội nguồn
Nhưng cuối bước đi trăm năm một lần
Đầu cành khô bỗng hoa nở tràn.
(Người Tình Già Trên Đầu Non)
Còn gì đẹp và bình yên khi nắng chứa chan tình yêu hòa bình trên đất Mẹ
Việt Nam. Nắng sưởi ấm muôn triệu trái tim, làm sống lại chuyện xưa tích cũ,
khơi nguồn mạch yêu thương cho mọi gia đình:
Xuân huy chan hòa trên khắp quê hương
Nắng chói gia đình huyền bí trăm con…
(Xuân Hiền)
Nắng hiền hòa theo tiếng hát ca, theo giọng ca hòa bình của loài chim nhỏ.
Hòa bình đem yêu thương nhuần rưới khắp chốn quê hương. Hòa bình theo nguồn mạch
của cây, theo mưa gội khổ đau của mẹ để cho gió lả lơi trên vòm tre, trên ngọn
thùy dương, để nắng rọi soi trên đất mẹ Việt Nam và mơn man cùng đồng cỏ xanh rờn,
để hoa nở đầy muôn lối:
Một con chim nhỏ trên cành yêu thương
Cất tiếng ca đêm Việt Nam hoang đường
Nhựa hòa bình loang nhành khô héo rũ
Mưa hòa bình gội tóc mẹ sau nương.
Vòm tre lơi lả theo ngọn thùy dương
Nắng đã soi trên Việt Nam mơ màng
Đồng cỏ xanh lơ đợi chờ cơn gió
Hoa nở đầy miền, bia mộ đường quên.
(Một Con Chim Nhỏ Trên Cành
Yêu Thương)
Và cuối cùng và đặc biệt nhất, nắng là khát vọng sống của Phạm Duy. Khát
vọng sống ấy chảy trong huyết quản, trong lời ca thành ước nguyện cuối đời của
ông. Bởi khi tuổi xế chiều, ai cũng nghĩ đến lúc từ giã cõi trần gian. Do vậy,
chẳng nên buồn làm gì. Cứ vui mà sống, mà cống hiến những gì còn lại trong tinh
lực của mình thuận theo lẽ âm dương. Và với Phạm Duy, nắng như nguồn sinh lực của
con người. Nguồn sinh lực ấy không kể thời gian. Nguồn sinh lực ấy như nguồn điện
hóa sinh trường tồn trong kiếp người, thắp lên ngọn sáng khát vọng sống hết
mình trong ông:
Từng vạt nắng chói chang
Còn chảy loang trước hiên
Từng vạt nắng ấm êm
Còn là bao ước nguyện
Ước nguyện thầm cho đôi lứa ân cần
Nuôi thật dài hoàng hôn ái ân
Ước nguyện rằng khi đêm chết chưa về
Nắng chiều hồng tươi hơn nắng trưa.
(Nắng Chiều Rực Rỡ)
Khát vọng sống cuối đời, sống hết mình ấy của Phạm Duy có khác chi nắng
chiều. Nắng chiều cuối ngày là tinh lực cuối đời của Phạm Duy. Và tinh lực ấy rực
rỡ giống Phan Khôi một thuở: “Nắng được thì cứ nắng/ Tiếc tài gần chạng vạng/ Mặc
dầu còn chạng vạng/ Nắng được thì cứ nắng” (Nắng
Chiều, 1956):
Em có thấy không nắng chiều rực rỡ
Em có thấy không nắng đẹp còn đó
Nắng còn nắng lê thê
Thì đêm ơi, vội gì?
Nắng còn nắng bao la
Thì xin đêm đợi chờ!
(Nắng Chiều Rực Rỡ)
Đôi điều về nắng trong lời ca như trên chỉ là một phần khám phá của tôi
về sự đóng góp của Phạm Duy trong nền tân nhạc. Dẫu ông từ giã trần gian, nhưng
trong lời nhạc của ông nắng mãi còn vang lên trong cuộc sống.