MÙA ĐÔNG TRONG NHẠC PHẠM DUY
Nhạc Phạm Duy phong phú về đề tài. Trong đó, phong phú những bài hát viết
về bốn mùa trong năm. Mùa nào cũng có những lời ca đẹp, để lại ấn tượng cho người
yêu nhạc. Ở bài viết này, tôi xin nêu hình ảnh mùa Đông trong lời nhạc của ông.
Đầu tiên, hình ảnh mùa Đông trong thời kỳ chống Pháp (1946-1954) đi vào
ca khúc Mùa Đông Chiến Sĩ được sáng
tác tại Thái Nguyên năm 1947, là hình ảnh người em may áo gửi ra chiến trường, ấm
lòng chiến sĩ, những người “đang giết giặc ngoài xa”, những người gìn giữ quê
hương, đất nước:
Anh đi giết giặc ngoài xa
Em về may áo gửi ra chiến trường
Tình cảm ấy là động lực để các chiến sĩ vững tin, cầm chắc tay súng trả
xong thù nhà:
Qua mùa rét mướt ước mong
Người đi người sẽ trả xong thù nhà
Và điệp khúc sau trong bài hát được lặp đi lặp lại, thể hiện tình cảm của
người em ở hậu phương đối với các chiến sĩ nơi chiến trường khi Đông về:
Mùa Đông đã tới nơi rồi
Gửi mau áo rét cho người chiến binh
Nào ai vui thú gia đình
Gửi ra chiến sĩ chút tình nước non.
Còn đây là mùa Đông trong cuộc sống của những người dân Việt cũng trong
giai đoạn trước 1954. Mùa Đông hằn in vất vả, đói nghèo. Dễ gì quên được hình ảnh
bà mẹ quê trong mùa Đông năm ấy:
Miệng khô, miệng khô nhớ bát nước đầy
Nhớ bà, nhớ bà mẹ quê xưa ấy
Mùa đông, mùa đông manh chiếu thân gầy
Cháu bà, cháu bà ngủ ngon giấc say.
Bà bà mẹ quê!
Chân bước ra đời cõi xa
Bà bà mẹ quê!
Từ lúc quê hương xóa nhòa
Nhớ về miền quê, mà giọt lệ sa
(Bà Mẹ Quê)
Trong làng âm nhạc Việt, từ trước đến nay, từng có những bản tình ca viết
về mùa Đông. Người yêu nhạc không thể không hát: “… Đêm Đông, xa trông cố hương
buồn lòng chinh phu/ Đêm Đông, bên song ngẩn ngơ kìa ai mong chồng/ Đêm Đông,
thi nhân lắng nghe tâm hồn tương tư/ Đêm Đông, ca nhi đối gương ôm sầu riêng
bóng…” (Đêm Đông, 1940 của Nguyễn Văn
Thương). Cũng vậy, không thể không cất lời ca: “… Ta còn em, cây bàng mồ côi
mùa Đông/ Ta còn em, nóc phố mồ côi mùa Đông/ Mảnh trăng mồ côi mùa Đông/ Mùa
Đông năm ấy/ Tiếng dương cầm trong căn nhà đổ/ Tan lễ chiều, sao còn vọng tiếng
chuông ngân?...” (Em Ơi Hà Nội Phố,
Phú Quang, thơ Phan Vũ). Riêng đối với Phạm Duy, người yêu nhạc dễ gì quên được
lời ca đẹp buồn: “Lên xe tiễn em đi/ Chưa bao giờ buồn thế/ Trời mùa Đông
Paris/ Suốt đời làm chia ly…” (Tiễn Em,
1959, Phạm Duy, thơ Cung Trầm Tưởng).
Mùa Đông trong nhạc Phạm Duy còn là một phần hình ảnh so sánh nỗi yêu cuồng
nhiệt, mê say, đắm đuối. Yêu không tính toán. Yêu chẳng đắn đo. Vì một lẽ không
thể chối bỏ tình yêu:
Yêu người như lá đổ chiều Đông
Như mây hồng chưa tím
Như con chim khóc trong lồng
Như cơn giông đêm hè
Tình ta nức nở canh khuya
(Phượng Yêu)
Còn đây là hình ảnh mùa Đông mang tính ẩn dụ trong nhạc Phạm Duy. Quy luật
của thiên nhiên: “Xuân sanh, Hạ trưởng, Thu liễm, Đông tàn”. Mùa Đông ẩn chứa sự
mất mát, lìa tan:
Một mai đưa anh thăm thẳm lìa đời
Mùa Đông khăn tang, mây bỏ đường dài
Bàn tay thương nhớ, ôi gặp anh băng
giá
Lạ lùng, tay khép làn mi
(Một Bàn Tay)
Tính ẩn dụ ấy còn được thể hiện rõ trong ca khúc Ngụ Ngôn Mùa Đông. Ngoài tên đề bài, cả bài hát không có một từ nào
viết về mùa Đông. Thế nhưng, khi nghe cả ca khúc này, mùa Đông chỉ là cái cớ để
Phạm Duy kể chuyện ngụ ngôn bằng lời ca. Chuyện kể rằng có hai thằng mù, câm điếc
đánh nhau, rồi cãi nhau; rồi có hai thằng mập bắt hai thằng gầy đánh nhau hộ, bắt
hai thằng yếu giải hòa. Thằng mù, gã câm, thằng điếc tự ru ngủ chiến thắng với
phương châm: không thấy, không nói, không nghe. Chỉ là mọi thứ sẽ thay đổi khi
có Người Tình ghé đến thăm. Người mù được sáng mắt, người điếc được nghe. Và đặc
biệt là nói được:
Bỗng đâu Người
Tình ghé chơi một chuyến
Vào khi tàn rồi,
cái cũ bách niên
Bỗng đâu nửa
đêm ánh dương chói rạng
Làm cho người
mù mắt sáng bừng lên
Bỗng đâu Người
Tình ghé tai người điếc
Nói chi chẳng biết, mà nghe dịu dàng
Đời hai nghìn
đã vừa sang
Đã trông được
thời bách niên đổi mới
Đã nghe được
lời sáng suốt bên tai
Đã không còn
câm và im tiếng gọi
Đã nói được lời
vói tới tương lai
Đã được ra
ngoài cõi tim tù tối
Đã trông được
những đường đi, nẻo về
Đường đưa người
tới nghìn thu.
Viết tản mạn như trên, tôi muốn chia sẻ
đôi điều cảm nhận cùng người yêu nhạc. Đó là, dù phổ thơ, hoặc đặt lời cho từng
bài hát của mình, Phạm Duy vẫn đem đến những cung bậc khác nhau, hiến tặng mùa
Đông cùng nhân gian những lời ca đẹp.