LAN MAN CHIỀU TRONG LỜI CA CỦA PHẠM DUY
Thường mỗi chiều thứ bảy, tôi tìm một quán cà phê nào đó trên đường Trần
Hưng Đạo để được ngắm sông Hàn, vừa nghe nhạc, vừa nhâm nhi chút hương vị ngọt
đắng của cuộc đời. Những cuộc trò chuyện, những nụ cười, những bận bịu, lo toan
bên đời bình thản trôi theo tiếng nhạc. Một giọng ca nữ cất lên: “Trên đường về
nhớ đầy/ Chiều chậm đưa chân ngày/ Tiếng buồn vang trong mây/ Tiếng buồn vang
trong mây…” (Chiều, nhạc: Dương Thiệu
Tước, thơ: Hồ Dzếnh) làm cho chiều thêm ý vị. Và trong tôi lại hiện lên hình ảnh
chiều trong lời ca của Phạm Duy.
Chiều trong lời ca của Phạm Duy đã đi vào lòng tôi. Đó là chiều của hoài
niệm, nhớ nhung. Nhớ về người yêu cũ. Hoặc nhớ mông lung về ánh mắt hiền, nụ cười
duyên của ai kia vừa mới gặp. Nhớ lại cuộc tình thoáng qua, có chăng chỉ còn
chút bảng lảng như khói sương, như hương cũ nhạt phai, như cuộc tình vật vờ
theo năm tháng. Có chăng còn lại tiếng lòng chiều nuối tiếc:
Chỉ một chiều lê thê
Ngồi co mình trên ghế
Nghe mất đi tuổi thơ
Chỉ một chiều bơ vơ
Chỉ là chuyện đong đưa
Đời luôn là cơn gió
Thay áo cho tình ta
Chỉ là chuyện thiên thu…
(Chỉ Chừng Đó Thôi)
Chiều. Thời gian lắng đọng tâm hồn của bao người. Chiều mang bao tâm trạng
của người trước cảnh vật. Nhìn buổi chiều buông trên sông Hàn, tôi như thấy Phạm
Duy lòng thả nỗi buồn mộng mơ trôi theo con nước, thả nỗi nhớ xốn xang theo
chuyến đò ngang, thả thơ thành lời ca yêu theo dòng đời buồn thương:
Thương đời thương lẫn nhau trong chiều
Về đây bọt bèo muôn khắp nơi
Vui buồn cho có đôi không nhiều
Ngày mai sông về quê mến yêu
Cho trùng dương cũng theo hương chiều
Bể sầu không nhiều nhưng cũng (ư) đủ
yêu.
(Chiều Về Trên Sông)
Còn đây là hình ảnh chiều trong tâm tưởng của Phạm Duy. Hình ảnh chiều
có khác chi hồn nhạc sĩ. Cảm nhận chiều rơi theo vạt nắng, theo gió đìu hiu rơi
giữa chiều như lá vàng bay, như lá vàng rơi giữa đường đời hấp hối. Thế nhưng,
chiều vẫn còn quyến luyến mối tình si, lá vàng như mũi kim khâu kín khung cửa
tình duyên cho hồn chờ phút đầu thai:
Chiều tan trên đường tối, có ta như
rã rời
Hồn ta như gò mối đang chờ phút đầu
thai.
(Đường Chiều Lá Rụng)
Không biết cớ sao, khi ngồi nhìn dòng nước sông Hàn nhẹ xuôi dòng, nhìn
về phía cầu Thuận Phước như bay lên nối đôi bờ mộng ước, dẫu không buồn, nhưng
bất chợt, tôi nhớ tới hai câu thơ trong Truyện Kiều của Nguyễn Du: “Buồn trông
cửa bể chiều hôm/ Thuyền ai thấp thoáng cánh buồm xa xa”. Giờ chẳng có cánh buồm
thấp thoáng, chỉ có cửa vũng Hàn của thời hiện đại với tàu bè ngược xuôi. Nhìn
tàu bè qua lại, dù chẳng có xóm dừa, chẳng có núi mờ nơi đây, nhưng trong lòng
tôi vang lên lời ca:
Hãy ghé bến bờ
Có những xóm dừa
Chiều nhuộm vàng làn tóc ngây thơ
Có những núi mờ
Đứng mãi ngóng chờ
Chờ người về đầu non trắng xóa.
(Viễn Du)
Rồi tôi lại nhìn trên đường. Biết bao xe cộ rộn ràng. Biết bao hình ảnh
của những thiếu nữ xinh xinh, đáng yêu, đầy sức sống ngược xuôi. Các thiếu nữ ấy
đâu chỉ mái tóc xanh nồng hương con gái, đâu chỉ những chuyến xe êm đềm trên phố
thân quen, mà với những tà áo đẹp như mây hồng trong nắng chiều các cô rực rỡ
đáng yêu biết chừng nào!
Xin cho em, một chiếc áo màu
Cho em đi nhẹ trong nắng chiều
Một chiều nhiều người theo
Ở ngoài đường, trên phố
Và lòng người như áo phất phơ.
(Tuổi Ngọc)
Không biết trong các thiếu nữ ấy có ai buồn khi có cơn mưa bất chợt, khi
kỷ niệm ấu thơ chỉ còn là dĩ vãng, khi tình yêu đến với nụ hôn đầu lúng túng, vụng
về? Có thể trong các thiếu nữ kia cũng có người buồn khi tới tuổi:
Buồn đã tới rồi, một chiều tím trên
sông
Làm cho úa vàng từng mộng ước tươi hồng
Ôi những chú nai tơ, Công Chúa rừng
già,
Nơi hoang đường xa, cửa đã khép ngăn
em về…
(Tuổi Biết Buồn, viết
chung với Ngọc Chánh)
Theo tiếng nhạc, chiều chầm chậm trôi. Chiều trôi trên những chiếc cầu bắc
qua sông Hàn. Nắng nhạt vàng trên cầu Rồng; nắng làm duyên trên cầu Trần Thị
Lý; nắng xôn xao trên cầu sông Hàn; và xa kia nắng dịu dàng trên cầu Thuận Phước.
Nhìn những chiếc cầu trong nắng chiều, trong tôi vang lên lời bài hát về cuộc
tình trôi theo dòng nước, như mộng đời trôi theo những giấc mơ qua:
Em đến bên tôi một chiều khi nắng
phai rồi
Nắng (ư) ngừng bên chiếc cầu biên giới
Xa xa thoáng đàn trầm vô tư
Đâu đây dáng huyền đền duyên mơ.
(Bên Cầu Biên Giới)
Rồi tôi nhìn nắng chiều chầm chậm rơi trên những cao ốc soi mình trên
dòng sông Hàn. Tôi lại bâng khuâng nhớ đến hai câu thơ cuối trong bài Hoàng Hạc Lâu của Thôi Hiệu: “Nhật mộ
hương quan hà xứ thị?/ Yên ba giang thượng sử nhân sầu” (Tản Đà dịch thơ: Quê
hương khuất bóng hoàng hôn/ Trên sông khói sóng cho buồn lòng ai?). Rõ là, quê
hương luôn gieo mầm, ám ảnh nỗi buồn nhớ cho người xa quê. Quê ấy, có thể là
dòng sông yên bình vào những chiều hè, có thể là cánh đồng lúa thơm lựng lúc
hoàng hôn, cũng có thể là tiếng chuông chùa ngân vang khi chiều xuống, cũng có
thể là nụ cười duyên lúm đồng tiền của cô gái cùng xóm, hoặc là ánh mắt đợi chờ
của mẹ lúc cuối ngày… Lòng nhớ quê ấy của bao người - trong đó có Phạm Duy - đã
thành thơ, thành nhạc. Tôi ngồi trầm ngâm nghe lời ca dìu dặt lúc chiều tà:
Tình hoài hương!
Khói lam vương tâm hồn chìm xuống
Chiều soay hương!
Sống vui trong mối tình muôn đường.
Tình ngàn phương!
Biết yêu nhau như lòng đại dương
Người phiêu lãng!
Nước mắt có về miền quê lai láng
Xa quê hương! Yêu quê hương…!
(Tình Hoài Hương)
Trong tôi hiện lên bao bài ca của Phạm Duy viết về quê hương có thời khắc
chiều. Có lẽ, chiều là thời khắc để Phạm Duy chuyển tải tình cảm đến với người
nghe. Chiều trở thành thời gian nghệ thuật chắp cánh cho lời ca đi vào lòng người.
Đây là thời gian chiều trong ca từ viết về miền Trung trong thời kỳ chống Pháp:
Người đi trên đống tro tàn
Thương em, nhớ mẹ hương vàng về đâu
Chiều khô nước mắt rưng sầu
Tan thân thiếu phụ, nát đầu hài nhi.
………………………………………………
Về miền Trung! Còn chờ mong núi về đồng
xanh
Một chiều nao đốt lửa rực đô thành
Tay trong tay dắt nhau về quê hương
cũ
Không than van, không sầu nhớ.
Về miền Trung! Người về đây hát bài
thành công
Lửa ấm áp bếp nhà ai hồng, đêm trùng.
(Về Miền Trung)
Cũng trong thời kỳ này, chiều trên dải đất miền Trung sao mà tội nghiệp!
Chiều xuống trên quê nghèo như hơi thở yếu ớt của thời gian, như nụ cười gượng
của mẹ quê khốn khó:
Chiều rơi thoi thóp trên vài luống
khoai
Hiu hắt tiếng bà mẹ cười
Vui vì nồi cơm ngô đầy…
(Quê Nghèo)
Với lời ca và giai điệu mang âm hưởng dân ca, chiều da diết, thiết tha
ngọt lịm đi vào lòng người nghe. Chiều mơn man trên đồng lúa xanh. Chiều còn là
thời gian thương nhớ của người con gái hậu phương với người trai nơi chiến tuyến:
Chiều về, chiều về trên cánh đồng
xanh
Có nàng gánh lúa cho anh ra đi giết
thù (u u ù)
Từ ngày chinh chiến mùa Thu.
Từ ngày, từ ngày chinh chiến mùa Thu
Có chàng ra lính biên khu ai ơi tung
hoành (ư ư ừ)
Chiều về trên cánh đồng xanh.
Chiều quê hằng nhớ người trai
Và em nhìn tháng ngày trôi
Nhớ người xa, xa vời
Người vì non nước xa xôi.
(Nhớ Người Thương Binh)
Đặc biệt tiếng gọi “chiều ơi” trong một bài ca khác của Phạm Duy vang vọng
một thời và mãi mãi vang vọng trong tâm thức của người Việt. Chiều của nương
khoai, của trâu bò về bản; chiều của áo chàm, của núi rừng; chiều của nương lúa
ngát hương, của nhà sàn vương khói; chiều của ánh trăng tơ vừa ló, của suối
tương tư sơn nữ; chiều mãi vấn vương phải gọi thành lời:
Chiều ơi! Lúc chiều về rợp bóng nương
khoai
Trâu bò về rục mõ xa xôi, ơi chiều
Chiều ơi! Áo chàm về quảy lúa trên
vai
In hình vào sườn núi chơi vơi, ới chiều
Chiều ơi! Lúc chiều về là lúc yên vui
Qua đường mòn ngửi lúa thơm ngơi, ới
chiều
Chiều ới! Chiều ơi! Chiều ơi!
…………………………………………
Chiều ơi! Lúc chiều về mọc ánh trăng
tơ
Cho ngày mùa bài hát nên thơ, ơi chiều
Chiều ơi! Mái nhà sàn thở khói âm u
Cô nàng về để suối tương tư, ới chiều
Chiều ơi! Biết chiều nào còn đứng
trên nương
Phố phường nhiều chiều vắng quê
hương, ới chiều
Chiều ới! Chiều ơi! Chiều ơi!.
(Nương Chiều)
Ngồi nhìn nắng chiều sắp tắt, tôi lại nhớ tới Phan Khôi với những câu
thơ: “Nắng được thì cứ nắng/ Tiếc tài gần chạng vạng/ Mặc dầu gần chạng vạng/ Nắng
được thì cứ nắng” (Nắng Chiều, 1956).
Cùng tâm trạng như Phan Khôi, nhạc sĩ Phạm Duy cất tiếng hát ngợi ca nắng chiều,
ngợi ca thời gian cuối của ngày:
Em có thấy không nắng chiều rực rỡ
Em có thấy không nắng đẹp còn đó
Nắng còn nắng lê thê
Thì đêm ơi, vội gì
Nắng còn nắng bao la
Thì xin đêm đợi chờ!
(Nắng Chiều Rực Rỡ)
Thời gian cuối ngày có khác chi thời gian của đời người khi cao tuổi.
Nhìn lại cả ngày, nhìn lại cuộc đời để mà chiêm nghiệm. Mới thấy cuộc đời này
quả là quý, mới thấy đời ban ơn cho mình biết bao thứ yêu thương, ngọt bùi. Chiều
của ngày, của đời người quả là đẹp khi ơn đời nâng đỡ:
Mang ơn đời chăn vỗ
Dâng cho người yêu góa
Dâng cây đàn bơ vơ
Dâng biết bao ân tình xưa
Mang ơn đời nâng đỡ
Dâng nấm mồ thô sơ
Với dâng hương hồn thương nhớ
Còn vấn vương trong chiều tà.
(Tạ Ơn Đời)
Một buổi chiều chỉ biết nhâm nhi chút cà phê nhìn đời cùng những lời ca
của Phạm Duy như thế quả là bình thường. Thôi thì, xin mượn lời của Lâm Ngữ Đường:
“Nếu bạn có thể sử dụng một buổi chiều vô dụng đến hoàn hảo theo cách vô ích đến
hoàn hảo, bạn đã học được cách sống rồi”. Tôi coi đó như là lời biện hộ cho
mình có một chiều lan man cùng lời ca của Phạm Duy.